घाना ते भारत: मिस्टरबीस्टच्या टीमने जगभरात बांधलेल्या दहा शाळांची कहाणी

YouTube वर उघडा ↗
आढावा

या व्हिडिओत मिस्टरबीस्ट (जिमी) आणि त्यांची टीम जगातील वेगवेगळ्या भागांत दहा शाळा बांधतात. व्हिडिओच्या सुरुवातीला त्यांनी सांगितलेला मुख्य मुद्दा असा आहे: जगभरात २० कोटींहून अधिक मुलांना सुरक्षित शाळेत जाण्याची सोय नाही. म्हणून फक्त इमारती बांधून थांबायचं नाही, तर मुलांना वर्षानुवर्षे जेवण पुरवायचं, बालमजुरीपासून वाचवायचं आणि दूषित पाण्यापासून त्यांचं संरक्षण करायचं, असं त्यांनी ठरवलं. हा व्हिडिओ जगभरातील लाखो लोकांचं आयुष्य बदलेल, असा दावा ते सुरुवातीलाच करतात. घाना, इक्वेडोर, अमेरिका आणि भारत अशा ठिकाणी प्रत्येक शाळेची वेगळी अडचण होती आणि त्यावर वेगळा उपाय केला गेला. हा लेख त्याच क्रमाने त्या उपक्रमांचा आढावा घेतो.

13 मिनिटांचे वाचन

घानामधील पहिली शाळा: धोकादायक इमारत पाडून नवी शाळा

पहिली शाळा घानामध्ये आहे. टीम तिथे पोहोचते तेव्हा जुनी शाळा अजून उभी होती. मिस्टरबीस्ट विनोदाने सहकारी चँडलरला विचारतात की “मी असलं काही बांधेन असं तुला वाटतं का?” आणि मग ती “भंगार” शाळा पाडायचं ठरवतात. त्यांच्या सांगण्यानुसार ही इमारत इतकी धोकादायक होती की सरकारी अधिकाऱ्यांनीच ती पाडण्याचा आदेश दिला होता.

जुनी इमारत पाडल्यानंतर मुलांना नवी शाळा दाखवली जाते. शाळेबरोबरच मुलांना चालत जाता येईल इतक्या अंतरावर एक नवीन विहीरही बांधली जात आहे. मिस्टरबीस्ट हा फक्त सुरुवातीचा टप्पा असल्याचं सांगतात आणि पुढच्या शाळेकडे वळतात.

घानामधील दुसरी शाळा: नूतनीकरण, नवे वर्ग आणि शिक्षकांची घरं

दुसऱ्या शाळेची इमारत पाडण्याची गरज नव्हती. तिचं पूर्ण नूतनीकरण करायचं ठरलं. मिस्टरबीस्ट सांगतात की इथे २५० पेक्षा जास्त मुलं अशा परिस्थितीत शाळेत येत होती. म्हणून “सर्वोत्तम” काम करायचं होतं. पहिलं काम भिंती पुन्हा रंगवण्याचं होतं. त्यानंतर नवीन छत, नवीन भिंती आणि नवीन फरशी बसवण्यात आली.

जुने वर्ग दुरुस्त करण्याबरोबरच टीमने दोन पूर्णपणे नवीन वर्गखोल्याही बांधल्या. मुलं त्या पहिल्यांदाच पाहत होती. मिस्टरबीस्ट सांगतात की यातील काही मुलांनी आयुष्यात कधी खेळण्यांशी खेळलेलं नव्हतं. या सोयींमुळे शाळेतील उपस्थिती वाढेल आणि मुलांना शाळेत जास्त मजाही येईल, अशी अपेक्षा ते व्यक्त करतात.

याच शाळेत शिक्षकांची एक अडचण समोर आली. मुख्याध्यापकांनी मिस्टरबीस्ट यांना सांगितलं की दोन शिक्षक आपल्या पगाराचा एक तृतीयांश भाग येण्या-जाण्यावर खर्च करतात. त्यांना शाळेत पोहोचायला रोज जवळपास एक तास लागतो. हे त्रासदायक आणि न परवडणारं असल्याचं मिस्टरबीस्ट म्हणतात. यावर उपाय म्हणून जोसेफ आणि इमॅन्युएल या दोन शिक्षकांच्या डोळ्यांवरील पट्ट्या काढून त्यांना नवीन घरं दाखवली जातात. हे घर दोघांना वाटून घ्यावं लागणार नाही. प्रत्येकाला स्वतंत्र अपार्टमेंट आहे. शिक्षक आभार मानतात, तेव्हा मिस्टरबीस्ट उलट त्यांना चांगले शिक्षक असल्याबद्दल धन्यवाद देतात.

नदीचं पाणी, परजीवी जंत आणि नवी विहीर

या गावात टीमला एक गोष्ट दिसली, ज्याकडे दुर्लक्ष करता आलं नाही, असं मिस्टरबीस्ट सांगतात. दहा वर्षांहून अधिक काळ संपूर्ण गाव पिण्यासाठी एकाच नदीचं पाणी वापरत होतं. त्यांच्या सांगण्यानुसार, मुलांसह गावातील जवळपास ८० टक्के लोकांच्या आतड्यांमध्ये परजीवी जंत आहेत. हे पाहून आपलं मन तुटतं, असं ते म्हणतात.

म्हणून तिथे नवी विहीर खोदण्यात आली. ती फक्त शाळेसाठी नाही, तर आसपासच्या समाजातील शेकडो लोकांसाठीही आहे. सहकारी टेलरला ते विहिरीचं शुद्ध पाणी दाखवतात. आता शाळेला पिण्यासाठी स्वच्छ पाणी मिळेल. याशिवाय एक बाथरूम बांधलं गेलं, त्यामुळे लोकांना उघड्यावर शौचाला बसावं लागणार नाही. नव्या विहिरीचं पाणी येणारे सिंकही बसवले गेले.

स्वयंपाकघर, पाच वर्षांचं मोफत जेवण आणि खर्च

टीमने या शाळेसाठी एक स्वयंपाकघरही बांधलं. मुलांना रोज दुपारचं जेवण देण्यासाठी लागणारं सर्व साहित्य त्यात आहे. त्यानंतर मिस्टरबीस्ट मुख्याध्यापकांना सांगतात की पुढची पाच वर्षं, शाळेच्या प्रत्येक दिवशी सर्व विद्यार्थ्यांना मोफत जेवण दिलं जाईल. हे पटवून देण्यासाठी ते कॅलेंडरवरची कोणतीही तारीख निवडायला सांगतात. मुख्याध्यापक २०३० निवडतात. मिस्टरबीस्ट सांगतात की मे २०३० मध्येही मुलांना मोफत जेवण मिळेल आणि त्याची सोय झालेली आहे. मुख्याध्यापक आधी अवाक होतात आणि नंतर ही बातमी मुलांना सांगायला जातात. मुलं “मिस्टर बीस्ट!” अशा घोषणा देतात. या कामासाठी व्हिडिओत रॉकफेलर फाउंडेशनचे आभार मानले आहेत.

या शाळेवरील खर्चाचे आकडेही मिस्टरबीस्ट देतात. त्यांच्या सांगण्यानुसार, फक्त या एका परिसरावर पाच लाख डॉलर्सहून अधिक खर्च झाला आहे. त्यात इतर कोणत्याही शाळेचा खर्च धरलेला नाही. या वर्षाच्या अखेरपर्यंत ही रक्कम दहा लाख डॉलर्सच्या पुढे जाईल, असा त्यांचा अंदाज आहे. हा निधी फक्त याच शाळेच्या आणि आसपासच्या समाजाच्या विकासासाठी वापरला जाईल. या वास्तूंचा परिणाम पुढच्या अनेक पिढ्यांवर होईल, असं ते म्हणतात. गमतीने ते हेही सांगतात की इतकं काम केल्यामुळे गावकऱ्यांनी त्यांना “चीफ ऑफ डेव्हलपमेंट” ही पदवी दिली.

घानामधील तिसरी शाळा: कोसळू शकणारी इमारत आणि दोन मजली नवी शाळा

पुढच्या शाळेत मिस्टरबीस्ट मुलांना तात्काळ बाहेर जायला सांगतात. ते ज्या इमारतीत उभे होते ती त्यांच्यापेक्षाही जुनी होती. मुलं शिकत असताना कधीही छत अंगावर कोसळू शकत होतं. मुलं रोज इथेच शिकत होती, हे अजिबात स्वीकारण्यासारखं नाही, असं ते म्हणतात. शिकत असताना मुलांचा जीव जाणं याहून मोठी शोकांतिका असू शकत नाही, म्हणून ही शाळा पाडायचं ठरलं.

जुन्या शाळेच्या जागी नवी दोन मजली शाळा बांधली गेली. मिस्टरबीस्ट सांगतात की शाळेचा आकार दुप्पट झाला आहे. आता ३०० पेक्षा जास्त मुलं शाळेत येऊ शकतात आणि आठ प्रशस्त, सुसज्ज वर्गखोल्या आहेत. शाळेच्या शेजारी सौरऊर्जेवर चालणारी, टाकी असलेली विहीरही बांधली गेली. तिचं पाणी शाळेबरोबरच परिसरातील जवळपास एक हजार लोकांसाठी आहे. “आम्ही सोपस्कार म्हणून शाळा बांधायला आलो नाही, तर इथल्या समाजाचं आयुष्य मुळापासून बदलायला आलो आहोत,” असं ते म्हणतात.

बालमजुरीचा प्रश्न आणि फीस्टेबल्स

या टप्प्यावर मिस्टरबीस्ट शाळा आणि बालमजुरी यांचा संबंध मांडतात. त्यांच्या मते, मुलांना सुरक्षित शाळा उपलब्ध करून दिली तर त्यांना बेकायदेशीर बालमजुरीसाठी जुंपलं जाणार नाही. त्यांच्या “फीस्टेबल्स” या ब्रँडबद्दल ते सांगतात की ब्रँड शेतकऱ्यांना योग्य मोबदला देण्यावर ठाम आहे आणि मळ्यांमधील बालमजुरी रोखण्यासाठी कडक पावलं उचलतो. याच कारणासाठी घानामधील ११ वेगवेगळ्या गावांमध्ये मुलांसाठी शाळा बांधल्याचं ते सांगतात. मात्र बालमजुरी हा एकमेव प्रश्न नाही, असंही ते पुढे म्हणतात.

पाणी भरणारे वर्ग आणि सात नवे वर्ग

पुढची शाळा इतक्या वाईट अवस्थेत होती की तिथे शिकणं जवळपास अशक्य होतं, असं मिस्टरबीस्ट सांगतात. तिथल्या एका व्यक्तीने सांगितलं की पाऊस पडला की वर्गांत पाणी भरतं, पाणी आत शिरतं आणि सगळीकडे चिखल होतो.

पुढच्या काही महिन्यांत टीमने तिथे पायापासून नवी शाळा बांधली. सात वर्गांपैकी शेवटच्या वर्गाचं काम पूर्ण झाल्यानंतर मुलांना आत नेलं गेलं. शिक्षकांनी तोपर्यंत मुलांना आत जाऊ दिलं नव्हतं, त्यामुळे मुलं पहिल्यांदाच वर्गात पाऊल ठेवत होती. प्रत्येक वर्गात नवीन बाकं दिली गेली. आठ महिन्यांपूर्वी जुन्या शाळेसाठी टीमने स्वयंपाकघरही बांधलं होतं. इथेही पुढची पाच वर्षं शाळेच्या प्रत्येक दिवशी प्रत्येक विद्यार्थ्याला मोफत जेवण दिलं जाणार आहे. जेवणासाठी आणखी मुलं येतील, त्यामुळे अजून वर्ग लागतील, असं एका सहकाऱ्याने म्हटलं. त्यावर उत्तर मिळालं की म्हणूनच सात वर्ग बांधले आहेत.

एक वर्षापूर्वी सुरू केलेला पोषण आहार कार्यक्रम आणि दहा वर्ग

पुढच्या शाळेत टीमने एक वर्षापूर्वी शालेय पोषण आहार कार्यक्रम सुरू केला होता. मिस्टरबीस्ट सांगतात की एक वर्षानंतरही हा दुपारच्या जेवणाचा कार्यक्रम सुरू आहे आणि शाळेच्या प्रत्येक दिवशी मुलांना मोफत जेवण मिळतं. त्यांच्या सांगण्यानुसार, या कार्यक्रमामुळे शाळेतील उपस्थिती १० टक्क्यांनी वाढली आहे आणि अजूनही वाढते आहे.

मागच्या व्हिडिओच्या चित्रीकरणादरम्यान या शाळेतील वर्गांची अवस्था पाहून काहीतरी करायलाच हवं, असं ठरवल्याचं ते सांगतात. यावेळी एक, दोन किंवा तीन नव्हे, तर दहा वर्ग बांधले गेले. तरीही ही व्हिडिओतील दहा शाळांपैकी फक्त एक शाळा आहे, यावर ते भर देतात. मुलं “नवीन वर्ग!” अशा घोषणा देत आत जातात. शाळा बांधली नसती तर मुलं रोज आपल्याच वर्गांची भीती बाळगत शाळेत आली असती, असं मिस्टरबीस्ट म्हणतात. मुलांनी शाळा सोडू नये, असंही ते त्यांना सांगतात.

गावातील पहिलं हायस्कूल: गाडीतून काम करणाऱ्या मुख्याध्यापिका

पुढचं ठिकाण असं गाव होतं जिथे माध्यमिक शाळेपासून हायस्कूलपर्यंतच्या सगळ्या मुलांना एकच शाळा वापरावी लागत होती. तिथल्या मुख्याध्यापिकांना गाडीतूनच काम करावं लागत होतं. टीम इथे गावातलं पहिलं हायस्कूल बांधण्यासाठी आली.

बांधकामाची पद्धत मिस्टरबीस्ट यांच्या अपेक्षेपेक्षा वेगळी होती. त्यांना वाटलं होतं की हातोडा आणि खिळ्यांचं काम असेल. पण इथे एकेक भिंत तयार करून त्या एकमेकांना जोडल्या जात होत्या. शाळा फार पटकन उभी राहत असल्याचं ते म्हणतात. मात्र हा फक्त बाहेरचा सांगाडा आहे आणि अजून काँक्रीट ओतायचं आहे, हेही ते स्पष्ट करतात. त्यानंतर मिस्टरबीस्ट आणि ५० स्वयंसेवकांनी मिळून छप्पर चढवलं. सहकारी नोलनची उंची कमी पडत असल्याची थट्टा होते, आधी अर्धं आणि मग दुसऱ्या बाजूचं छप्पर चढवलं जातं. या “नेक्स्ट-जनरेशन” बांधकाम साहित्यात काँक्रीट भरलं जाईल, त्यामुळे शाळा पिढ्यानपिढ्या मजबूत उभी राहील, असं ते सांगतात.

मुलं काँक्रीटने भिंती मजबूत करत असताना मुख्याध्यापिकांसाठी एक सरप्राईझ होतं. मुख्याध्यापिका सांगतात की गेली दहा वर्षं त्यांची कागदपत्रं गाडीतच असतात, कारण स्वतःची जागा नाही. म्हणून नव्या शाळेच्या शेजारी त्यांच्यासाठी स्वतंत्र ऑफिस बांधलं गेलं. “तुम्ही मला रडवणार,” असं म्हणत त्या आभार मानतात. शेवटचं सरप्राईझ म्हणजे मुलांसाठी बांधलेलं फुटबॉलचं मैदान. या कामासाठी टेलीविसा फाउंडेशनचे विशेष आभार मानले आहेत.

इक्वेडोरच्या वर्षावनातील दोन शाळा: पाऊस, पत्र्याचं छप्पर आणि पूल

पुढच्या शाळा आतापर्यंतच्या सर्वात कठीण असू शकतील, असं मिस्टरबीस्ट सांगतात. या दोन शाळा इक्वेडोरच्या वर्षावनात खूप आत आहेत. तिथल्या लोकांना बाहेरून जवळपास कोणतीही मदत मिळत नाही. तिथे पोहोचण्यासाठी टीमला दोन विमानप्रवास, तीन तासांचा बोटप्रवास आणि त्यानंतर दीड तासाचं ऑफ-रोडिंग करावं लागलं.

तिथे पोहोचल्यावर समजलं की पाऊस हा शिक्षणातील मोठा अडथळा आहे. एक शिक्षक सांगतात की पाऊस पडत असताना शिकवणं अशक्य असतं. पत्र्याच्या छपरांमुळे आत कोणाचंच बोलणं ऐकू येत नाही, आणि योग्य परिस्थितीशिवाय विद्यार्थी काहीच शिकू शकत नाहीत. पाणी किती वर येतं, असं विचारल्यावर “गुडघ्यांच्या वर” असं उत्तर मिळतं. शिकणं तर सोडाच, हे धोकादायक आहे, असं मिस्टरबीस्ट म्हणतात.

म्हणून जुन्या, झिजलेल्या शाळांच्या जागी दोन नव्या, उंच बांधणीच्या शाळा उभारल्या गेल्या. सर्व विद्यार्थी पावसापासून सुरक्षित राहावेत, अशी त्यांची रचना आहे. मिस्टरबीस्ट सांगतात की सुधारलेल्या परिस्थितीमुळे ५० पेक्षा जास्त मुलं शाळेत परत येऊ शकतील. शाळेकडे जाणारा धोकादायक लाकडी पूल बदलून त्याजागी अधिक सुरक्षित धातूचा पूलही बांधला गेला. त्यामुळे मुलांना शाळेत जाताना प्रत्येक वेळी भीती बाळगावी लागणार नाही.

अमेरिकेतील होप क्रीक ॲकॅडमी: न्यूरोडायव्हर्जंट मुलांसाठी नैसर्गिक शिक्षण केंद्र

यानंतर टीम अमेरिकेत जाते. होप क्रीक ॲकॅडमी ही न्यूरोडायव्हर्जंट गरजा असलेल्या विद्यार्थ्यांची शाळा आहे. शाळेच्या प्रतिनिधींच्या सांगण्यानुसार, विद्यार्थ्यांनी सुरक्षित वातावरणात वाढावं आणि प्रगती करावी यासाठी ते विविध संधी उपलब्ध करून देतात. मिस्टरबीस्ट सांगतात की या विद्यार्थ्यांसाठी शिकण्याची सर्वोत्तम जागा वर्गाच्या आत नसून शाळेच्या बाहेर आहे. उपलब्ध माहितीनुसार न्यूरोडायव्हर्जंट मुलं खोलीत बंद बसण्यापेक्षा मोकळ्या निसर्गात अधिक चांगलं शिकतात, असं ते म्हणतात.

म्हणून त्यांनी “लोव्स” (Lowe's) सोबत मिळून या मुलांसाठी एक शिक्षण केंद्र बांधलं. लाल कपड्यांतील प्रत्येक व्यक्ती लोव्समध्ये काम करते आणि आपल्या स्वतःच्या वेळेत स्वयंसेवा करत आहे, असं मिस्टरबीस्ट सांगतात. शाळेच्या प्रतिनिधींच्या मते ही जागा मुलांसाठी नवीन प्रकारचं वातावरण ठरेल. सध्या त्यांच्याकडे असं वातावरण नाही, जिथे त्यांना निसर्गासोबत खेळण्याची परवानगी असेल. थोडक्यात, हे खेळाच्या मैदानाचं नैसर्गिक रूप आहे.

व्हिडिओत लोव्सबद्दल काही आकडेही सांगितले आहेत. मागच्या व्हिडिओत लोव्सने दहा दशलक्ष स्क्वेअर फूट क्षेत्रावर परिणाम घडवण्याचं उद्दिष्ट ठेवलं होतं आणि ते अपेक्षेपेक्षा जास्त पूर्ण झालं, असं मिस्टरबीस्ट सांगतात. या वर्षी कंपनीने २,००० पेक्षा जास्त इम्पॅक्ट प्रोजेक्ट्स आणि देशभरात दोन लाखांपेक्षा जास्त तासांच्या स्वयंसेवेची वचनबद्धता घेतली आहे. लोकांना मदत करणं शंभर वर्षांपासून लोव्सच्या रक्तात आहे, असंही ते म्हणतात. केंद्राचं उरलेलं काम पूर्ण झाल्यावर मुलांना आत आणलं जातं. एक प्रतिनिधी सांगतात की ही जागा खूप मोकळी आणि नैसर्गिक आहे आणि कल्पनाशक्ती व सर्जनशीलतेला भरपूर वाव देते.

भारतातील शेवटची शाळा: ४०० विद्यार्थी, सहा वर्ग आणि स्कूल बस

शेवटची शाळा भारतात आहे. ही शाळा इतकी गर्दीची होती की शेकडो विद्यार्थ्यांना शिकण्यासाठी पुरेशी जागा नव्हती. एक विद्यार्थी सांगतो की त्यांचा स्वतःचा वर्ग नाही. ४०० हून जास्त विद्यार्थ्यांसाठी एकूण किती वर्ग आहेत, असं मिस्टरबीस्ट विचारतात, तेव्हा उत्तर मिळतं: फक्त सहा.

म्हणून टीमने तिथे नवी तीन मजली शाळा बांधली. अनेक मुलांना शाळेत पोहोचण्यासाठी अंधारात, वर्दळीच्या आणि धोकादायक रस्त्यांवरून एक तासाहून अधिक चालावं लागतं. त्यामुळे टीमने शाळेसाठी स्वतःची स्कूल बस विकत घेऊन दिली. एक शिक्षिका सांगतात की आता त्यांचे विद्यार्थी, विशेषतः मुली, सुरक्षितपणे शाळेत येतील याचा त्यांना आनंद आहे. मुलांनी सांगितलं की ते नव्या शाळेत जायला खूप उत्सुक आहेत आणि इतकी मोठी इमारत दिल्याबद्दल ते संस्थेचे आभारी आहेत.

शेवट: ३० लाख डॉलर्स, १८,००० विद्यार्थी आणि पुढच्या आकांक्षा

व्हिडिओच्या शेवटी मिस्टरबीस्ट प्रेक्षकांचे आभार मानतात. आपल्याला अशा गोष्टी बोलणं फारसं जमत नाही, असं ते म्हणतात. त्यांच्या मते, लोक हे व्हिडिओ पाहतात म्हणूनच मुलांचं, शिक्षकांचं आणि संपूर्ण समाजाचं आयुष्य बदलणं शक्य झालं. त्यांनी दिलेल्या आकड्यांनुसार या दहा शाळांवर तीस लाख डॉलर्सहून अधिक खर्च झाला आहे. या शाळा कालांतराने १८,००० हून अधिक विद्यार्थ्यांना शिकवतील. पिण्याच्या पाण्यासाठी विहिरी बांधल्या गेल्या आणि बस व पुलांमुळे मुलांचं येणं-जाणं अधिक सुरक्षित झालं. ही मदत फक्त आजसाठी नसून येणाऱ्या पिढ्यांसाठी आहे, असं ते म्हणतात.

ही फक्त सुरुवात असावी, अशी आशा ते व्यक्त करतात. मिस्टरबीस्ट चॅनलच्या इतिहासात आणखी लाखो लोकांचे प्राण वाचवावेत आणि त्यांचं आयुष्य बदलावं, अशी त्यांची मोठी आकांक्षा आहे. व्हिडिओच्या अखेरीस हा व्हिडिओ शक्य करणाऱ्या टी-मोबाईल या भागीदाराचे आभार मानले जातात. “प्रोजेक्ट 10 मिलियन” द्वारे विद्यार्थ्यांना जोडण्याच्या त्यांच्या शिक्षण क्षेत्रातील कामाचाही उल्लेख केला जातो.